Zoram Nipui


-C Ṭhuamluaia (1922-1959)

(He blog/website ka siam chhan pakhat chu Interneta mizo thu leh hla tha chhiar tur awm lo leh hmuh tur awm lo thin hi a ni a. Zoram Nipui Essay hi Trend setter a tling a. Kum 70 vel zet kal ta a ziah tawh a ni bawk a, a hlu hle a ni. )

Kum khata hun li ṭhente zingah hian nipui lai hi hun nuam ber a nih ka ring. Fùr lai hi chu ruahtui a tam ṭhin em a, khawlai len leh ram chhuah te a nuam lo va, Zofate tan phei chuan chuan hlo thlova ṭul em em hunlai a ni a, sawi lohah lo lum ta ila. Favang hun rei lote tih mai loh chu hun nghahhlelh em em dang kan nei lo. Thlasik lai hian thil pawimawh tak tak leh ṭhenkhatte phei chu hriat reng tur, khual anga khël lo, naupang tan sikul chhuṭi leh thang kama dai vah hun, nu leh pa tan kum tluana an thawh rah, buh seng, kan vaia tan Krismas leh kum thar; hengte hian thil dang awm hlek lo mah se thlasik hun lai hi an tipawimawh a, an tithlakhlelhawm a ni. Nimahsela, keini American wool te, English flannel te leh Cownpore wollen mill siam chhuah kawrlum ṭhate nei ve zo lo tan chuan khaw lo lum ṭan deuh ngawt mai pawh kan lawm em em a, kan thla a muang ṭhin. Sap_ho pawh hian spring an tih hi (kan nipui a ni a) an nghakhlel em em a, hun mawi a ni a, thil ṭha leh hlimna zawng zawng a entir a ni ang; Shelley pawhin mangang takin,

‘O’ wind,
If winter comes,
Can spring be far behind?’

a tih lawm lawm kha.

Hmanlai pi leh pu aṭang tawhin nipui hi hun lar leh hlaah te pawh chuang nasa ber a ni. Fùr khaw hnàwm a lo reh a, favang nun nuam tak a lo thleng a, mahse a ral leh thuai a, thlasik a lo ni a, ‘a reh leh dawn nange maw aw!’ tih tura rei a rawn awh a. Mahse January thla a lo thleng a, chhun khaw thiangah khua han thlir ila thlaphanna zawng zawng a bo ta a ni. Romei chhum a lo zam ṭan den den a, chu chuan nipui a hla tawh lo tih kan pi leh pute a lo hrilh tawh ṭhin a, keini pawh min hrilh a ni a; ṭhang leh thar zel pawh a la rawn hrilh ṭhin dawn a ni. Ni e, lungngai suh, ṭuahpui leh vau zawng an lo la vul leh ngei dawn e.

Thlasik khaw vawtin a hmeh thlak thing hnah hluite kha mawi em emin an lo chawr no leh a. Ruah tui kangna a rei tawh a, luite tam tak leh luipui hnar pawh an lo kang ṭan ta a, tlang tin mai hi tlang kan chuanna tawkin Zoramah chuan a sang ṭheuh si a, romei chhum lo zam paw chûk mai kara khaw han hawi vel te hi lunglenna vawng vawng a ni. Mi tin mai hi han inen ila, kan retheih leh kan thawh rim te kan hre chang lo va, kan mitah lungawina a lang a ni. Thing hnah tla kawlhte kha tumahin an hãl lo va, an hãl bo sëng lo va, ruah tui len botu tur leh chiah zawptu tur lah chu thla li danah tuifinriat aṭangin a lo la thawk dawn chauh a ni si a, lungngaihna reng reng a tel lo. Ram han chhuak ila, hnahthel ro kan rap ri riap riap a. Han hawi vel ila thing hnah nò lai chàng a lo ni lo, pangpar mawi tak tak vul hun lai a lo ni a, ‘Kan tlang ram par vulna’ tih hlate hi i chhiar i chhiar duh loh pawhin, ṭuahpui leh vau zawng i hnar lo vang. Nauban par vul chûk te i hmu ang a, phunchawng te, pâng te, herhse, ngiau, senhri, dingdi te zawng nen, par lo reng reng an awm lo tih tur a ni. Hmingthang em emin, mak leh chapo lutukin, ka rei! Thlado lerah chawnpui a lo par ang a, tuar har ti lo nau reng reng hi he lei, van hnuaiah hian an awm ka ring lo.

Par hò tak sawi hmaih ka la nei a, i hria em? Hman kum nipui lai khan ka ṭhian pakhatin min hrilh a; “Kei zawng, kawldai parte tak ngial pawh hian riang min ti!” a ti.

Ṭhianzahote nen sangha vuaa kal i duh chuan a aia nuam a awm chuang lo. Lo vah hun lai tih theih zawng a ni na a, pho ro hun lai a nih zual ber avangin mi tam tak an ãwl a, mi tinin dai vah an chak. Nula te, tleirawl te, nu leh pitar thlengin thing phur tura kal i hmu ṭhin ang. Mi tinin nun hlui kan ngai a, ngaih tur nei vak lote pawh, thihna angin nipui chuan min chawk rual a, kan kiu ruai ruai ṭheuh ṭhin. Romani an ti a ni lawm ni kha, thing phur a,

‘Tlang tin ṭuahpui leh vau an vul, khua a ṭhal,
Ka hawi ngam lo raltiang romei zing riai karah;
Suihlung rual sirva leng an nui hiau ve, par tlànin,
Khawthlang sirva hnehin aw…..

ti vawng vawng a,

‘Riang hlei nau ang ka tlei thei lo,’

titu kha? A ni, amah vëk chuan a ni, nipui lai hi a tuar thiam ngang ṭhin lo va, vanduai taka duh ngawih ngawihte chân a ni ang. Nipui lo thleng chu a hmu reng a, thing te a lo chawr no hlep hlep a, a hmu a; sirva par tlante chu hlim em emin an chiar leh neuh neuh va, a hre reng a. Romei leh lelthang kiu vel karah chuan tuar zawh loh thil a nei tlat ṭhin a;

‘Ṭhal awiin lelte pa’n lenbuang a nghak,
Ṭhal tui ang kan nghah chu kumsul vei leh lunglen.
Dài lëm ang maw, thinlai a zing riai e, nang ngaih chu,
Zùn lëng zãm leh hnutiang, aw,
Nang ngaih lunglen a nëm thei lo!’

tih hlate hi a phuah ta a ni.

Nì, mawi tak maiin romei a lo zam a, lung tileng takin ngur lènna tlang tawh phawt chu an rawn bàwm a (thliar bik reng reng an nei si lo va), hmel duh tawng lo zawng chu….. nì, lo haw tlai deuh mah se ngai thiam hram ang che!

Hengte hi i tih duh lohva, awmhar run nghah i tum bawk si loh chuan chem tùm nen, a nih loh leh engmah kah tum lovin laiphir nen chhuak mai rawh. Kal la, ràl leh lamah ramar pa te chu khuang ëk ëk mah se bengkhawn suh. Thing buk hlim hnuaiah ṭhut san la, vaibel i zuk ngai loh chuan lehkhazial tui tak zu la, khawvel mak zia te, ropui zia te dãwn vel la, Siamtu, chung Pathian pawh i lam a nih chuan i chhut thei ang. Ramar pa tuai tir, hèl lai nei, khawvel nun la thlahlel tak mai te chu lo awm ve mai mai ang hmiang; khawvel a mawi nuam a, Zoram ngeiah i chèn alawm! Sava ṭhenkhatte chu pahnih lekin, khawhar ve awm takin an thlawk lep lep ṭhin ang a, mahse an te em a, chhung tlai an tling lo va, i kap dawn si lo. Tho la, fang zel la, chul hlui lam te va fang teh. Pu Rokunga’n ‘láwmrual’ a phuahna chang tawp ber kha engmah lo mai maiah a siam hlei nem. Dik takin, dik kumkhua zel mai turin ‘tùk ram chul hnu’ an lo chang a, a lo ro rìm rèm ang a, vaṭhu thlawk velte i hmu ang a, khawiah nge an fuk tih i mitin i han chhui ang a, vauva thing kung pakhat ṭang rovah an fù ang a, hràm chungin an her liai liai ang a, hawi hrek hrek chung zelin an han ‘mim-sir-i-kùt’ ang a, tichuan i buai mangang, “A ni tak, Láwmi, an chul zo ta,” i ti dawn a ni. Aw, Thanghniang, a va pawi dik tak em!

‘En teh, khu maw-
Kan ṭuanna chul hnu
Mimsirikut ṭhuvate’n zaiin an àwi!’

Tin, kan hla phuah thiam neih zawng zawngte pawh hi danglam bik pakhat mah awm lovin, lelte nena piang a, nipui lai àwi tih vek tur an ni. An lunglen zual lai ber chu nipui a ni fo, lunglen hun aia hlawk hla phuah thiam tan a awm si lo. Hla tam tak (tam tak mai) chu nipui laia siam a ni a, thlasik lai pawhin lo la thleng lo nipuiah chuan an han lêng lâwk thei a; Hausiampa pawhin advance_in,

‘Kum sul veia romei zam leh tur reng hi,
Ka suihlung mu ang a lêng lãwk e,’

a ti an tih kha.

A nì, lelte te, uleuh te, ngirtling te rengchal te leh dàwlrëm te pawh zai vàwrna tlang ramah hian hla ti mite chuan tù dang mah an chhùn ang tih rin tur a ni lo. An piang rual a, ṭhal lai ngei hian; tin, an ṭhang tlang a, pangpar vul tinreng leh rim tui tak takte zingah leng velin an hla mawi ber berte a lo chhuak a ni. Chapchar kut hmingthang em em pawh hi fùrah chuan lo ni se la, heti em em hian pi leh pute’n chèn nasain an sawi lo vang a, heti khawp hian nu leh pate’n an thlahlel lo vang a, heti fakau hian ṭhangtharte’n kan hloh mai theih hi kan hlau lo tur. Muang taka khuangpui ri chhut chhut kara seki inkhawng buk buk zawng romei zâm karah chauh lo chuan hriat phal a ni tawh lo.

Heng zawng zawng thlen hun lai hi hlim em em, rîk chël chûl hun lai ni awm a ni. Hlim em em hun lai a ni a, mahse kan ri chël chul chiah em le?

Kan lènna khawvel hi a lo zau em a, kan bengchheng hle emaw kan tih pawh a lo la nasa tawk lo a ni. Mahse thawm nasata hlimna hi teh a ni lo va, bengchheng nasata teh mi lah a ni hek lo. Chu chu a ṭha zawk fe a ni nghe nghe ang.

A chhan zàwng ka hre lo. Pu Rokunga vëkin ‘Chite lui’_ah khan thiam takin a sawi leh kha. Han chhiar ila, bengchheng ri chël chul kan hre lo va, luipui luang ri huau huau lah kan hre hek lo. Chite lui, nipui laia luang, luang dam diai chauh kan hmu.

‘Fiara tui thiangte luang del del,
Lëngi nena luia lengngha kan chhaina;
I sirah thing leh maurua an zing riai e,
Luang dem dem rawh, piallei a ral hma loh chuan,’

tih a thunawn hian Mizoram nipui hun lai a entir a ni.

A mawi zual lai ber phei chu nipui lai sawina liau liau a ni a, han chhiar leh teh, i duh chuan:

‘Ṭhal rùm laiin va tin rengin an dawn ṭhin,
Lungrualpui nen suara lengngha kan danna!
Kan thlawh sawmfang kan zawh tluang kàina nuamah,
Luang reng rawh, lungrualpui nena ruang bualna,’

tih hi han chhiar la, a mawi tawk hle tawh a. ‘Lungrualpui nen suara lengngha kan danna’ han ti leh teh. Kan Mizo ṭawng zawng zawngah hian a mawi ber mai lo maw…..?

Published by

admin

Ka hunawlah lehkha ka ziak thin.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *